The Dun Cow

You know that there are all sorts in this world, good and bad, people who do not fear God, and feel no shame before their own brother.

Bạn biết đấy, trên đời này có đủ loại người, tốt và xấu, những người không kính sợ Trời, và không biết xấu hổ trước cả anh em ruột thịt của mình.

In a certain kingdom, in a certain land, there once lived a Tsar and Tsarítsa, who had one only daughter, Márya Tsarévna. But the old Tsarítsa died and the Tsar took to him a second wife, who was a witch. And the witch had three daughters, one of whom had one eye, the next two eyes, and the third had three. The stepmother could not abide Márya Tsarévna, and sent the girl with a dun cow on to the heath, and gave her a dry crust as her only food.

Ở một vương quốc nọ, tại một xứ sở nọ, có một vị Sa hoàng và Sa hoàng phu nhân, họ chỉ có một cô con gái duy nhất, nàng Márya Tsarévna. Nhưng vị Sa hoàng phu nhân già qua đời, và Sa hoàng cưới người vợ thứ hai, vốn là một mụ phù thủy. Mụ phù thủy có ba cô con gái, một cô chỉ có một mắt, cô thứ hai có hai mắt, còn cô thứ ba có ba mắt. Bà mẹ kế không thể chịu đựng nổi Márya Tsarévna, và đuổi cô bé cùng một con bò lang ra bãi hoang, chỉ cho cô một mẩu bánh khô làm thức ăn duy nhất.

Márya Tsarévna went on to the heath, bowed down to the right foot of the cow, and all at once was splendidly dressed, and had as much to eat and drink as she liked. So she guarded the dun cow the whole day, and looked as gay as any lady in the land. And at night she bowed down again in front of the right foot, and again became shabby and went home. And the bit of bread she took with her and offered it to her stepmother.

Márya Tsarévna đi ra bãi hoang, cúi lạy trước chân phải của con bò, và ngay lập tức nàng được mặc y phục lộng lẫy, có thức ăn thức uống tùy thích. Thế là nàng chăn con bò lang suốt cả ngày, và trông vui tươi chẳng kém gì bất cứ tiểu thư nào trong xứ. Và đến tối nàng lại cúi lạy trước chân phải con bò, rồi lại trở nên rách rưới và trở về nhà. Còn mẩu bánh mì nàng mang theo thì nàng đưa cho mẹ kế.

“Whatever is she living on?” the witch thought, and she gave her the same piece of bread next day, and told her eldest daughter to watch what Márya Tsarévna did.

"Nó sống bằng gì thế nhỉ?" mụ phù thủy nghĩ bụng, và mụ đưa cho nàng đúng mẩu bánh ấy vào ngày hôm sau, rồi sai cô con gái cả đi theo để rình xem Márya Tsarévna làm gì.

When they reached the heath Márya Tsarévna said: “Come, little sister, I will find a cushion for your head.” So she went to look, but whispered to herself:

Khi họ đến bãi hoang, Márya Tsarévna nói: "Nào, em gái, chị sẽ tìm cho em một chiếc gối kê đầu." Thế là nàng đi tìm, nhưng thì thầm với chính mình:

“Sleep, my sister, sleep, Sleep, O sister mine; One eye go to sleep, Close that eye of thine.”

"Ngủ đi, em gái ta, ngủ đi, Ngủ đi, hỡi em gái ta ơi; Một con mắt hãy ngủ đi, Khép con mắt ấy của em lại."

The sister went to sleep, and Márya Tsarévna stood up, went to her dear dun cow, bowed down to the right foot, and ate, and drank, and went about all day long like a princess.

Cô em ngủ thiếp đi, và Márya Tsarévna đứng dậy, đi đến con bò lang yêu quý của mình, cúi lạy trước chân phải, rồi ăn, rồi uống, và đi lại suốt cả ngày như một nàng công chúa.

In the evening she woke up her sister and said: “Get up, sister; get up, dearest; and we will go home.”

Đến tối nàng đánh thức cô em dậy và nói: "Dậy đi, em; dậy đi, em yêu quý; chúng ta về nhà thôi."

“Oh! oh! oh!” her sister whimpered, “I have been asleep all day long and have not seen anything, and mother will be so angry!”

"Ôi! ôi! ôi!" cô em rên rỉ, "em đã ngủ suốt cả ngày và chẳng thấy gì cả, mẹ sẽ giận lắm đây!"

When they got home, the stepmother asked: “What was it Márya Tsarévna ate and drank?”

Khi về đến nhà, bà mẹ kế hỏi: "Márya Tsarévna đã ăn gì uống gì thế?"

“I did not see anything.”

"Con chẳng thấy gì cả."

So the witch scolded her, and next day sent the two-eyed sister with Márya. “Go,” she said, “and see what she eats and drinks.”

Thế là mụ phù thủy mắng cô, và ngày hôm sau sai cô con gái hai mắt đi cùng Márya. "Đi đi," mụ nói, "và xem nó ăn gì uống gì."

And the girls came to the heath, and Márya Tsarévna said, “Come, little sister, I will find a cushion for your head.” So she went to search, and whispered to herself:

Và hai cô gái đến bãi hoang, Márya Tsarévna nói: "Nào, em gái, chị sẽ tìm cho em một chiếc gối kê đầu." Thế là nàng đi tìm, và thì thầm với chính mình:

“Sleep, my sister, sleep, Sleep, O sister mine; Two-eyes go to sleep, Close both eyes of thine.”

"Ngủ đi, em gái ta, ngủ đi, Ngủ đi, hỡi em gái ta ơi; Hai mắt hãy ngủ đi, Khép cả hai mắt của em lại."

Two-eyes went to sleep, and Márya Tsarévna bowed down as before, to the right foot of the cow, and looked like a princess all day long. In the evening she roused Two-eyes; and if the stepmother was angry before, she was much angrier this time.

Hai Mắt ngủ thiếp đi, và Márya Tsarévna cúi lạy như trước, trước chân phải con bò, và trông như một nàng công chúa suốt cả ngày. Đến tối nàng đánh thức Hai Mắt dậy; và nếu mẹ kế đã giận trước đó, thì lần này bà ta còn giận hơn nhiều.

So next day she sent Three-eyes, and Márya Tsarévna sent her to sleep in the same way; only she forgot the third eye, and that went on looking and looking at what Márya Tsarévna did. For she ran to her dun cow’s right foot, bowed down, and ate, and drank, and went about all day long splendidly attired.

Thế là ngày hôm sau bà sai Ba Mắt đi, và Márya Tsarévna cũng ru cho cô ngủ theo cách tương tự; chỉ có điều nàng quên mất con mắt thứ ba, và con mắt ấy cứ nhìn mãi, nhìn mãi xem Márya Tsarévna làm gì. Vì nàng chạy đến chân phải con bò lang, cúi lạy, rồi ăn, rồi uống, và đi lại suốt cả ngày với y phục lộng lẫy.

And when she got home she laid the dry crust on the table. And the mother asked the daughter what Márya Tsarévna had eaten and drunk. Three-eyes told her everything; and the witch ordered the dun cow to be slain.

Và khi về đến nhà, cô đặt mẩu bánh khô lên bàn. Và người mẹ hỏi con gái xem Márya Tsarévna đã ăn gì uống gì. Ba Mắt kể lại hết mọi chuyện; và mụ phù thủy ra lệnh giết con bò lang.

“You must be mad, woman,” said the Tsar, “it’s quite a young heifer and so beautiful!”

"Bà điên rồi, phụ nữ ạ," Sa hoàng nói, "nó còn là một con bê tơ non và đẹp đến thế!"

“I tell you,” said the stepmother, “it must be done”; and the old Tsar consented.

"Tôi bảo ông," mụ mẹ kế nói, "việc này phải làm"; và vị Sa hoàng già đành đồng ý.

But Márya Tsarévna asked him: “Father, do at least give me a little tiny bit out of the cow!”

Nhưng Márya Tsarévna xin ông: "Cha ơi, ít nhất cha cũng cho con một miếng nhỏ xíu của con bò!"

The old man gave her the piece, and she planted it; and a bush with sweet berries grew up, with little birds singing on it, singing songs fit for kings and peasants.

Ông già đưa cho nàng miếng ấy, và nàng đem trồng nó xuống đất; rồi một bụi cây với những quả mọng ngọt ngào mọc lên, có những chú chim nhỏ hót trên đó, hót những bài ca xứng đáng cho cả vua chúa lẫn nông dân nghe.

Now Iván Tsarévich had heard of Márya Tsarévna, went to her stepmother, laid a bowl on the table, and said: “Whichever of the maidens brings me the bowl full of berries, I will marry.”

Bấy giờ Iván Tsarévich nghe tin về Márya Tsarévna, bèn đến gặp mẹ kế của nàng, đặt một chiếc bát lên bàn, và nói: "Cô gái nào mang cho ta chiếc bát đầy quả mọng, ta sẽ cưới làm vợ."

So the mother sent One-eye to get the berries. But the birds drove her away from the bush and almost pecked out her one eye; and so with Two-eyes and Three-eyes. At last Márya Tsarévna had to go. Márya Tsarévna took the bowl and gathered the berries, and the little birds helped her in the task. When she got home she put the bowl on the table and bowed down to Iván Tsarévich. So Iván Tsarévich took Márya Tsarévna to be his wife, and they celebrated a merry wedding and lived a happy life.

Thế là người mẹ sai Một Mắt đi hái quả mọng. Nhưng lũ chim đã đuổi cô khỏi bụi cây và suýt mổ mù luôn con mắt duy nhất của cô; rồi cũng như thế với Hai Mắt và Ba Mắt. Cuối cùng Márya Tsarévna phải đi. Márya Tsarévna cầm chiếc bát và hái quả mọng, và lũ chim nhỏ đã giúp nàng trong việc ấy. Khi về đến nhà nàng đặt chiếc bát lên bàn và cúi chào Iván Tsarévich. Thế là Iván Tsarévich cưới Márya Tsarévna làm vợ, và họ đã tổ chức một đám cưới vui vẻ và sống một cuộc đời hạnh phúc.

But, after a while, Márya Tsarévna bore a son. She wanted to show him to her father, and, together with her husband, went to visit him. Then the stepmother turned her into a goose, and decked her eldest daughter as though she were the wife of Iván Tsarévich. And Iván Tsarévich returned home.

Nhưng, sau một thời gian, Márya Tsarévna sinh được một con trai. Nàng muốn đưa nó cho cha nàng xem, và cùng với chồng, nàng đến thăm ông. Rồi mụ mẹ kế biến nàng thành một con ngỗng, và tô điểm cho cô con gái cả của mình như thể cô ấy là vợ của Iván Tsarévich. Và Iván Tsarévich trở về nhà.

The old man, who tended the children, got up early in the morning, washed himself clean, took the child on his arm and went out to the field, to the bush in the field. Grey geese were flying over it.

Ông lão trông trẻ dậy sớm vào buổi sáng, rửa mặt sạch sẽ, bế đứa trẻ trên tay rồi đi ra cánh đồng, đến bụi cây ngoài đồng. Bầy ngỗng xám đang bay ngang qua đó.

“Geese, ye grey ones, where is the baby’s mother?”

"Này bầy ngỗng xám, mẹ của đứa bé ở đâu?"

“In the next flock!”

"Ở bầy tiếp theo!"

Then the next flock came by.

Rồi bầy tiếp theo bay ngang qua.

“Geese, ye grey ones, where is the baby’s mother?”

"Này bầy ngỗng xám, mẹ của đứa bé ở đâu?"

Then the baby’s mother came to them, threw off her feathers, and gave her little child the breast, and began weeping:

Rồi mẹ của đứa bé đến bên họ, cởi bỏ bộ lông của mình, và cho đứa con nhỏ bú, rồi bắt đầu khóc:

“For this one day I may come, and to-morrow, but the next day I must fly away over the woods and over the hills.”

"Ngày hôm nay ta có thể đến, và ngày mai cũng vậy, nhưng ngày kia ta phải bay đi qua những cánh rừng và những ngọn đồi."

The old man went back home, and the boy slept all day long, until next morning, and did not wake up. The false wife was angry with him for taking the child into the fields where it must be much too cold.

Ông lão trở về nhà, và đứa bé ngủ suốt cả ngày, cho đến tận sáng hôm sau, không hề thức dậy. Người vợ giả tức giận với ông vì đã đem đứa trẻ ra ngoài đồng, nơi hẳn là lạnh quá mức.

But next morning the old man again got up very early, washed himself clean, and took the child into the field. Iván Tsarévich followed him secretly and hid in the bush. Then the grey geese began soaring by.

Nhưng sáng hôm sau ông lão lại dậy thật sớm, rửa mặt sạch sẽ, và bế đứa trẻ ra cánh đồng. Iván Tsarévich đi theo ông một cách bí mật và nấp trong bụi cây. Rồi bầy ngỗng xám bắt đầu bay lượn ngang qua.

“Geese, ye grey ones, where is the baby’s mother?”

"Này bầy ngỗng xám, mẹ của đứa bé ở đâu?"

“In the next flock!”

"Ở bầy tiếp theo!"

Then the next flock came by.

Rồi bầy tiếp theo bay ngang qua.

“Geese, ye grey ones, where is the baby’s mother?”

"Này bầy ngỗng xám, mẹ của đứa bé ở đâu?"

Then the baby’s mother came to them, threw off her feathers, and gave her little child the breast, and began weeping: “For this one day I may come, but to-morrow I must fly away over the woods and over the hills.”

Rồi mẹ của đứa bé đến bên họ, cởi bỏ bộ lông của mình, và cho đứa con nhỏ bú, rồi bắt đầu khóc: "Ngày hôm nay ta có thể đến, nhưng ngày mai ta phải bay đi qua những cánh rừng và những ngọn đồi."

Then she asked: “What do I smell there?” and wanted to put on her feathers again, but could not find them anywhere.

Rồi nàng hỏi: "Ta ngửi thấy mùi gì ở đây thế?" và định mặc lại bộ lông của mình, nhưng không tìm thấy nó ở đâu cả.

Iván Tsarévich had burnt them. He seized hold of Márya Tsarévna, but she turned first into a frog, then into a lizard, and into all sorts of insects, and last of all into a spindle. Iván Tsarévich took the spindle and broke it in halves, threw the dull end behind him and the sharp one in front; and his beautiful young wife stood in front of him, and they went home.

Iván Tsarévich đã đốt nó rồi. Chàng túm lấy Márya Tsarévna, nhưng nàng biến trước tiên thành một con ếch, rồi thành một con thằn lằn, rồi thành đủ loại côn trùng, và cuối cùng thành một cái suốt chỉ. Iván Tsarévich cầm lấy cái suốt và bẻ nó làm đôi, ném đầu tù về phía sau mình và đầu nhọn về phía trước; và người vợ trẻ đẹp của chàng đứng trước mặt chàng, và họ cùng nhau về nhà.

Then the daughter of the witch cried out: “The destroyer and the wicked woman have come.”

Rồi cô con gái của mụ phù thủy kêu lên: "Kẻ hủy diệt và người đàn bà độc ác đã đến."

But Iván Tsarévich assembled all the Princes and the boyárs, and he asked them: “With which wife shall I live?”

Nhưng Iván Tsarévich triệu tập tất cả các Hoàng tử và các quý tộc boyar, và chàng hỏi họ: "Ta nên sống với người vợ nào đây?"

They said: “With the first.”

Họ nói: "Với người vợ đầu tiên."

But he answered, “My lords, whichever wife leaps quickest to the door shall remain with me.”

Nhưng chàng đáp: "Thưa các vị, người vợ nào nhảy đến cửa nhanh nhất sẽ ở lại với ta."

So the witch’s daughter climbed up at once, but Márya Tsarévna clung on. Then Iván Tsarévich took his gun and shot the substitute wife, and lived happy ever after with Márya Tsarévna.

Thế là cô con gái của mụ phù thủy lập tức trèo lên, nhưng Márya Tsarévna bám chặt lấy. Rồi Iván Tsarévich cầm súng lên và bắn chết người vợ giả mạo, và sống hạnh phúc mãi mãi bên Márya Tsarévna.